Jak dbać o serce? Sprawdzone sposoby na zdrowie serca

Serce pracuje bez przerwy, a jego kondycja zależy w dużej mierze od codziennych decyzji. W 2026 roku nadal widać, że choroby układu krążenia pozostają jedną z najczęstszych przyczyn zgonów, dlatego profilaktyka ma realne znaczenie. Da się wiele zrobić bez rewolucji, jeśli podejdzie się do tematu konsekwentnie i z rozsądkiem.

Dlaczego profilaktyka chorób układu krążenia jest tak ważna?

Choroby sercowo-naczyniowe często rozwijają się po cichu, a pierwszym „objawem” bywa dopiero poważne zdarzenie, takie jak zawał serca albo udar mózgu. W Polsce mówi się o skali rzędu około 70 tys. zawałów rocznie, co dobrze pokazuje, że temat nie dotyczy wyłącznie osób w bardzo podeszłym wieku. W praktyce ryzyko rośnie z czasem, ale buduje się latami poprzez nawyki, które wydają się niewinne, dopóki nie zsumują się w jeden problem.

Wśród częstych rozpoznań pojawiają się choroba wieńcowa, miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia rytmu serca oraz niewydolność mięśnia sercowego. Choroba wieńcowa jest ściśle związana z miażdżycą, czyli odkładaniem się blaszek w ścianach naczyń, co ogranicza przepływ krwi. W efekcie serce dostaje mniej tlenu i musi pracować w gorszych warunkach, a to przekłada się na wydolność całego organizmu.

Istotne jest też to, że wiele czynników ryzyka jest modyfikowalnych. Oznacza to, że nie trzeba czekać na „lepszy moment”, bo poprawa zaczyna się od prostych działań – kontroli ciśnienia, ograniczenia palenia, zmiany sposobu odżywiania i regularnego ruchu. Nawet niewielkie korekty potrafią obniżyć ryzyko sercowo-naczyniowe, gdy są utrzymane w czasie.

Najwięcej w profilaktyce serca daje konsekwencja: regularny ruch, kontrola ciśnienia i lipidogramu oraz dieta, która obniża LDL i wspiera prawidłową masę ciała.

Jakie czynniki ryzyka najbardziej obciążają serce?

W gabinetach kardiologicznych wciąż powtarzają się te same elementy: palenie papierosów, siedzący tryb życia, otyłość oraz nadmiar „złego” cholesterolu LDL. Do tego dochodzą zaburzenia gospodarki cukrowej, w tym cukrzyca, która przyspiesza uszkadzanie naczyń. To nie są hasła z ulotki, tylko czynniki, które realnie wpływają na miażdżycę, nadciśnienie i ryzyko zawału.

Warto spojrzeć na ryzyko jak na sumę obciążeń, a nie pojedynczy „winny” nawyk. Osoba, która ma podwyższone LDL, mało się rusza i dodatkowo pali, zwykle szybciej wchodzi w problemy z ciśnieniem oraz tolerancją glukozy. Z kolei ktoś, kto ma predyspozycje rodzinne, może długo czuć się dobrze, ale i tak potrzebuje czujności, bo styl życia potrafi „uruchomić” genetyczne skłonności.

Otyłość i otyłość trzewna

Otyłość nie jest wyłącznie kwestią masy ciała, bo liczy się również rozmieszczenie tkanki tłuszczowej. Szczególnie obciążająca bywa otyłość trzewna, która sprzyja stanowi zapalnemu i zaburzeniom metabolicznym. Tkanka tłuszczowa nie jest bierna – wydziela substancje prozapalne, które mogą uszkadzać ściany naczyń i wspierać rozwój miażdżycy.

Nadmiar masy ciała zwiększa skłonność do nadciśnienia tętniczego, podnosi trójglicerydy i często idzie w parze z insulinoopornością. W badaniach populacyjnych obserwuje się, że ryzyko choroby niedokrwiennej serca rośnie zauważalnie u osób z nadwagą i otyłością, a normalizacja masy ciała wspiera leczenie dyslipidemii. Z punktu widzenia serca liczy się też to, że mniejsza masa to zwykle mniejsze przeciążenie układu krążenia w codziennym funkcjonowaniu.

Cukrzyca i wysoka glukoza

Cukrzyca to choroba metaboliczna, w której podwyższony poziom glukozy we krwi stopniowo uszkadza naczynia krwionośne. Takie uszkodzenia sprzyjają zwężaniu naczyń, pogorszeniu przepływu krwi i rozwojowi powikłań sercowo-naczyniowych. W praktyce cukrzyca często współistnieje z zaburzeniami lipidowymi, w tym z podwyższonym LDL, co przyspiesza powstawanie blaszek miażdżycowych.

Jeśli ktoś ma nieprawidłową glikemię, serce „płaci” za to podwójnie. Po pierwsze, naczynia stają się mniej elastyczne i gorzej reagują na zmiany ciśnienia, a po drugie rośnie ryzyko miażdżycy. Dlatego kontrola glukozy i praca nad dietą mają znaczenie nie tylko dla endokrynologa, ale też dla kardiologa.

Palenie tytoniu i dym papierosowy

Palenie jest jednym z najsilniej obciążających nawyków, bo działa wielotorowo: nasila stan zapalny, pogarsza funkcję śródbłonka i sprzyja zakrzepicy. W dymie tytoniowym znajduje się ogromna liczba szkodliwych związków, a organizm reaguje na nie przewlekłym stresem oksydacyjnym. Istotne jest również to, że bierne palenie nie jest „mniejszym problemem”, tylko osobnym czynnikiem ryzyka.

Jeżeli ktoś rzuca palenie, zwykle potrzebuje planu i wsparcia, bo sam zakaz rzadko wystarcza. Pomaga ustalenie konkretnej daty, rozpisanie trudnych sytuacji oraz skorzystanie z porady specjalistycznej lub farmakoterapii, gdy nałóg jest silny. W profilaktyce serca liczy się też środowisko – dom bez dymu to realna ulga dla układu krążenia wszystkich domowników.

Jak odżywianie wpływa na cholesterol, ciśnienie i miażdżycę?

Dieta jest jednym z najważniejszych narzędzi, bo wpływa jednocześnie na cholesterol LDL, cholesterol HDL, ciśnienie tętnicze, masę ciała i gospodarkę cukrową. W praktyce najlepiej sprawdza się model oparty na żywności mało przetworzonej, z dużym udziałem produktów roślinnych, błonnika oraz tłuszczów nienasyconych. W 2026 roku nadal najczęściej rekomenduje się dietę śródziemnomorską, a u części osób także podejście zbliżone do diety DASH.

Ważne jest, aby nie traktować diety jak krótkiej kuracji. Serce reaguje na powtarzalność: jeśli przez większość tygodnia jemy rozsądnie, sporadyczne odstępstwa zwykle nie rozwalają całości. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy „wyjątki” stają się normą, a w jadłospisie dominują fast-foody, słodycze, napoje słodzone i produkty z tłuszczami trans.

Dużo daje też dopracowanie rytmu dnia. W zaleceniach żywieniowych często pojawia się schemat 4–5 posiłków co 3–4 godziny, z pierwszym posiłkiem 1–2 godziny po przebudzeniu i kolacją około 3 godziny przed snem. Dla wielu osób to prosty sposób na ograniczenie podjadania, które podbija kaloryczność i utrudnia kontrolę masy ciała.

Dieta śródziemnomorska

Ten model żywienia opiera się na produktach roślinnych, pełnych ziarnach, warzywach, owocach, orzechach, pestkach i roślinach strączkowych. Tłuszczem bazowym jest oliwa z oliwek, a białko częściej pochodzi z ryb niż z czerwonego mięsa. W praktyce oznacza to mniejszą podaż tłuszczów nasyconych i lepszy profil kwasów tłuszczowych w diecie.

Warto trzymać się prostych proporcji, które łatwo zapamiętać i zastosować bez liczenia kalorii. W zaleceniach pojawia się też konkret: minimum 400 g warzyw i owoców dziennie z przewagą warzyw, czyli 3/4 warzywa i 1/4 owoce. To pomaga zwiększyć ilość błonnika, witamin i antyoksydantów, które wspierają naczynia krwionośne.

Jeżeli chcesz przenieść te zasady na codzienny talerz, pomocne bywa potraktowanie zakupów jak listy priorytetów, a nie inspiracji. Najczęściej sprawdzają się produkty, które łatwo łączyć w szybkie posiłki, dlatego w kuchni prozdrowotnej dla serca często pojawiają się:

• pełnoziarniste produkty zbożowe (pieczywo z pełnego przemiału, kasze, płatki),
• warzywa w różnych formach (świeże, mrożone, kiszone bez nadmiaru soli),
• rośliny strączkowe (soczewica, ciecierzyca, fasola),
• ryby i owoce morza 1–2 razy w tygodniu,
• orzechy i nasiona jako dodatek do śniadań i sałatek.

Tłuszcze, omega-3 i tłuszcze trans

Serce „lubi” tłuszcze jedno- i wielonienasycone, a gorzej toleruje nadmiar tłuszczów nasyconych oraz obecność tłuszczów trans. W praktyce oznacza to częstsze wybieranie ryb, orzechów i oliwy, a rzadsze sięganie po wysoko przetworzone przekąski, pakowane wypieki czy fast-foody. Tłuszcze trans są szczególnie problematyczne, bo zwykle idą w parze z nadmiarem soli i cukru.

Kwasy omega-3 są kojarzone z działaniem przeciwzapalnym i wsparciem profilu lipidowego, a ich naturalnym źródłem są tłuste ryby, takie jak łosoś, makrela czy sardynki. W diecie śródziemnomorskiej ryby pojawiają się regularnie, co ułatwia utrzymanie stałej podaży tych kwasów. Jeżeli ktoś ryb nie je, sensowniej najpierw popracować nad zamiennikami w diecie (np. orzechy, nasiona), a dopiero potem rozważać dodatkowe rozwiązania po konsultacji.

Sól, cukier i obróbka termiczna

Ograniczenie soli jest ważne, bo nadmiar sodu sprzyja nadciśnieniu tętniczemu, a ono pozostaje jednym z najistotniejszych czynników ryzyka chorób układu krążenia. Zalecenia żywieniowe często podają prostą granicę: maksymalnie 5 g soli dziennie, czyli mniej niż jedna łyżeczka, licząc sól „ukrytą” w pieczywie, serach i wędlinach. Z tego powodu wiele osób jest przekonanych, że „nie soli”, a mimo to przekracza normę, bo sól przychodzi z gotowymi produktami.

Równie ważne bywa ograniczenie cukru i słodyczy, bo nadmiar słodkich kalorii sprzyja tyciu i pogarsza glikemię. Dobrym ruchem jest też zmiana obróbki termicznej: zamiast smażenia w głębokim tłuszczu lepiej wybierać pieczenie, duszenie i gotowanie na parze. Taka zmiana nie wymaga idealnej dyscypliny, ale w skali miesięcy potrafi wyraźnie poprawić bilans energetyczny i jakość tłuszczów w diecie.

Jeżeli chcesz ograniczyć sól bez „smutnego jedzenia”, często pomaga przejście na przyprawy i zioła. W tradycji zielarskiej wymienia się rośliny kojarzone z sercem, a w kuchni mogą one pełnić rolę aromatycznego wsparcia, dlatego przy doprawianiu potraw wiele osób sięga po:

• czosnek,
• głóg (najczęściej w formie naparu, gdy jest na to miejsce w diecie),
• serdecznik lekarski,
• miłorząb dwuklapowy.

Ile ruchu tygodniowo wspiera zdrowe serce?

Regularna aktywność fizyczna działa na serce jak trening ekonomii pracy: poprawia wydolność, pomaga obniżyć ciśnienie, wspiera kontrolę masy ciała i bywa naturalnym buforem dla stresu. W zaleceniach dla dorosłych powtarza się zakres 150–300 minut tygodniowo wysiłku aerobowego o umiarkowanej intensywności albo 75–150 minut intensywnego wysiłku, ewentualnie połączenie obu form. Do tego dochodzą ćwiczenia wzmacniające mięśnie dwa razy w tygodniu, obejmujące główne grupy mięśni.

Jeśli ktoś startuje z niskiego poziomu aktywności, liczy się stopniowanie. Organizm lepiej przyjmuje krótsze, ale częstsze sesje, niż jednorazowy zryw, po którym przychodzi zniechęcenie lub kontuzja. Dobrą zasadą jest też ograniczanie czasu siedzenia, bo wielogodzinne pozostawanie w jednej pozycji nie służy układowi krążenia, nawet gdy później „odrabia się” treningiem.

W codzienności pomaga przeniesienie części ruchu do rutyny. Wiele osób poprawia wyniki, gdy zaczyna chodzić pieszo tam, gdzie wcześniej jechało samochodem, wybiera schody zamiast windy i robi krótkie spacery w przerwach w pracy. Dla części osób motywujące bywa też liczenie kroków, bo pojawia się namacalny cel, a nie tylko ogólne „mam się ruszać”.

Aktywność aerobowa

Aktywność aerobowa to taka, która pozwala utrzymać jednostajny, cykliczny wysiłek. Dla serca zwykle dobrze sprawdza się marsz, rower, pływanie czy spokojny jogging, bez forsowania tempa. Ruch w tej formie potrafi obniżać ciśnienie i wspierać profil lipidowy, co ma znaczenie przy miażdżycy i chorobie wieńcowej.

Warto też pamiętać, że „lepsze cokolwiek niż nic” to nie slogan, tylko podejście zalecane w profilaktyce. Jeśli nie mieścisz w tygodniu pełnych zaleceń, nadal zyskujesz, gdy ruszasz się regularnie, choćby krócej. Dla wielu osób realnym startem jest 20–30 minut dziennie i dopiero później dokładanie kolejnych elementów.

Interwały i wzmacnianie mięśni

Trening interwałowy polega na przeplataniu odcinków bardziej intensywnych z lżejszymi, na przykład szybszego marszu z wolniejszym. Dla części osób jest atrakcyjny, bo daje poczucie dynamiki i pozwala skrócić czas treningu, ale wciąż wymaga rozsądku i dopasowania do zdrowia. Jeśli ktoś ma rozpoznane choroby lub niepokojące objawy, plan aktywności warto ustalić z lekarzem.

Ćwiczenia siłowe i wzmacniające są ważne, bo poprawiają funkcjonowanie mięśni, stabilizują sylwetkę i ułatwiają utrzymanie masy ciała. Nie muszą oznaczać ciężarów na siłowni, bo równie dobrze mogą to być ćwiczenia z masą własnego ciała wykonywane w domu. Najbardziej liczy się regularność i objęcie głównych grup mięśni, zamiast przypadkowych serii raz na miesiąc.

Jak kontrolować ciśnienie, cholesterol i wyniki badań profilaktycznych?

Badania profilaktyczne są potrzebne, bo pozwalają wyłapać problemy, zanim zamienią się w powikłania. W domowych warunkach szczególnie przydatny jest pomiar ciśnienia tętniczego, ponieważ zbyt wysokie wartości to jeden z najważniejszych czynników ryzyka miażdżycy i jej następstw. Jeśli masz skłonność do nadciśnienia, sensowne jest prowadzenie notatek z pomiarów i omawianie ich z lekarzem, zamiast opierania się na pojedynczym odczycie.

W podstawowej profilaktyce laboratoryjnej pojawiają się badania, które mówią dużo o ryzyku sercowo-naczyniowym. Należą do nich lipidogram (profil lipidowy), glukoza i morfologia, a w zależności od sytuacji także parametry związane z krzepnięciem i stanem zapalnym. U części osób lekarz może zaproponować tzw. pakiet sercowy, który porządkuje diagnostykę, ale zakres zawsze powinien wynikać z wywiadu i objawów.

W diagnostyce kardiologicznej stosuje się też badania nieinwazyjne. EKG ocenia czynność elektryczną serca i pomaga w wykrywaniu zaburzeń rytmu, echo serca pokazuje budowę i pracę serca, a próba wysiłkowa pozwala ocenić reakcję serca na wysiłek i bywa pomocna w analizie dolegliwości. Jeżeli pojawiają się kołatania, duszność, ból w klatce piersiowej lub spadek tolerancji wysiłku, nie warto czekać, aż samo przejdzie.

Jak stres i sen wpływają na układ sercowo-naczyniowy?

Stres bywa nazywany „cichym zabójcą” nie bez powodu. Długotrwałe napięcie zwiększa wydzielanie katecholamin, takich jak adrenalina, a także wpływa na poziom kortyzolu, co może przyspieszać pracę serca i podnosić ciśnienie. U części osób stres wiąże się też z gorszymi wyborami żywieniowymi, sięganiem po alkohol lub papierosy, a to dodatkowo obciąża układ krążenia.

W kontekście stresu pojawia się też wątek homocysteiny, która jest łączona z ryzykiem sercowo-naczyniowym i mechanizmami sprzyjającymi miażdżycy. W praktyce wspomina się o roli witamin z grupy B, zwłaszcza B6, B9 (kwas foliowy) i B12, które są istotne w metabolizmie homocysteiny. To nie zastępuje diagnostyki i leczenia, ale pokazuje, że styl życia działa wielopoziomowo, a dieta ma znaczenie także w obszarach, które nie są oczywiste na pierwszy rzut oka.

Sen jest równie ważny jak ruch, bo to czas regeneracji naczyń i układu nerwowego. U dorosłych często wskazuje się zakres 7–9 godzin snu na dobę, choć w praktyce ważna jest nie tylko długość, ale też jakość. Deprywacja snu wiąże się z dysfunkcją śródbłonka, nasileniem procesów zapalnych i częstszymi problemami z ciśnieniem, a u części osób także z kołataniami i zaburzeniami rytmu.

Silny, długotrwały stres i chroniczny brak snu potrafią podnosić ciśnienie oraz tętno, a to przeciąża mięsień sercowy nawet wtedy, gdy dieta wygląda „w miarę dobrze”.

Techniki relaksacyjne

W redukcji napięcia pomagają metody, które uczą organizm wychodzenia z trybu „walki lub ucieczki”. W praktyce często sprawdzają się ćwiczenia oddechowe, spokojna joga, medytacja czy treningi relaksacyjne. Wśród znanych podejść wymienia się trening autogenny Schultza oraz trening Jacobsona, bo są dobrze opisane i możliwe do wdrożenia w domu.

Jeżeli stres jest stałym elementem życia, warto rozważyć psychoterapię, bo nie zawsze da się „wyluzować” samą siłą woli. Dla serca liczy się też balans między pracą a odpoczynkiem, a więc realne przerwy w ciągu dnia, nie tylko urlop raz do roku. U wielu osób poprawa zaczyna się od krótkich, ale regularnych rytuałów regeneracyjnych.

Higiena snu

Higiena snu obejmuje powtarzalne pory zasypiania, ograniczenie bodźców przed snem i takie ustawienie wieczoru, aby organizm miał czas się wyciszyć. Częstym problemem jest późne jedzenie, alkohol „na sen” albo przewijanie telefonu w łóżku, co rozregulowuje rytm dobowy. Serce nie lubi, gdy noc jest płytka i przerywana, bo układ nerwowy nie schodzi wtedy na stabilniejsze obroty.

Jeśli pojawia się chrapanie lub podejrzenie bezdechu sennego, nie warto tego bagatelizować. Zaburzenia oddychania w nocy potrafią podnosić ciśnienie i nasilać przeciążenie układu krążenia, a do tego psują regenerację. Dobrze poprowadzona diagnostyka snu bywa dla serca równie ważna jak zmiana diety.

Dlaczego nawodnienie i alkohol mają znaczenie dla serca?

Nawodnienie wpływa na objętość krwi i jej „gęstość”, a to przekłada się na pracę układu krążenia. Gdy płynów jest za mało, krew może być bardziej zagęszczona, co sprzyja problemom związanym z krzepliwością i gorszym przepływem. W zaleceniach pojawiają się konkretne wartości: kobiety co najmniej 2 litry wody dziennie, a mężczyźni co najmniej 2,5 litra, przy czym zapotrzebowanie rośnie w upały i podczas wysiłku.

W praktyce pomaga odróżnienie „napojów” od wody. Kawa i herbata nie zawsze są liczone do puli wody w zaleceniach, a napoje słodzone potrafią zwiększać kaloryczność i pogarszać kontrolę glikemii. Jeśli ktoś ma problem z piciem wody, często sprawdza się ustawienie stałych momentów w ciągu dnia, zamiast czekania na pragnienie.

Alkohol z kolei może podnosić ciśnienie, przyspieszać akcję serca i sprzyjać nieregularnym uderzeniom. W opisach medycznych pojawia się informacja, że przewlekłe picie osłabia mięsień sercowy i zwiększa ryzyko problemów naczyniowych, w tym udaru. Jeżeli ktoś pije regularnie, ograniczenie alkoholu jest jedną z najbardziej odczuwalnych zmian dla ciśnienia i jakości snu, a to pośrednio wspiera serce.

Jak dbać o higienę jamy ustnej, aby wspierać serce?

Związek między jamą ustną a sercem bywa zaskoczeniem, ale ma sens biologiczny. Zaburzenia flory bakteryjnej i przewlekłe stany zapalne w jamie ustnej mogą sprzyjać przenikaniu bakterii do krwiobiegu, a to wiąże się z większym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych. W materiałach edukacyjnych pojawia się nawet informacja, że zaburzona flora jamy ustnej może trzykrotnie podnosić ryzyko problemów sercowo-naczyniowych, co pokazuje skalę zagadnienia.

W codziennej rutynie ważna jest dokładność, a nie agresywność. Zbyt mocne szczotkowanie może podrażniać dziąsła, a niedokładne zostawia płytkę bakteryjną, więc najlepiej dobrać technikę i narzędzia do własnych potrzeb. Kontrole stomatologiczne są tu elementem profilaktyki ogólnoustrojowej, nie tylko „estetyki uśmiechu”.

Najłatwiej utrzymać porządek, gdy zasady są proste i powtarzalne, a nie uzależnione od humoru. W profilaktyce jamy ustnej, która wspiera serce, najczęściej rekomenduje się następujący zestaw nawyków:

• szczotkowanie zębów co najmniej dwa razy dziennie, najlepiej także po posiłkach,
• czyszczenie przestrzeni międzyzębowych (nić, szczoteczki międzyzębowe),
• czyszczenie języka i stosowanie płynu do płukania ust, gdy jest tolerowany,
• kontrola u dentysty i profesjonalna higienizacja raz na pół roku (np. scaling, piaskowanie, fluoryzacja).

Jak obniżać LDL i wspierać HDL w codziennym planie?

W kontekście miażdżycy najczęściej mówi się o cholesterolu LDL, bo to on jest głównym składnikiem blaszek odkładających się w ścianach tętnic. Z kolei cholesterol HDL uczestniczy w transporcie zwrotnym cholesterolu, czyli pomaga „zabierać” jego nadmiar z tkanek. Dla serca znaczenie ma więc nie tylko jedna liczba, ale ogólny obraz profilu lipidowego i to, jak współgra z ciśnieniem, glukozą i masą ciała.

Najczęściej realny efekt daje połączenie kilku działań: dieta śródziemnomorska, ograniczenie tłuszczów trans, regularny ruch i redukcja masy ciała, jeśli jest podwyższona. W części przypadków lekarz omawia także żywność funkcjonalną, na przykład produkty zawierające stanole roślinne, które mogą ograniczać wchłanianie cholesterolu w przewodzie pokarmowym. W opisach takich rozwiązań pojawia się informacja, że przy dziennym spożyciu 1,5–2,4 g stanoli roślinnych można uzyskać spadek LDL rzędu 7–10% w 2–3 tygodnie, o ile jest to element całej diety, a nie jedyny „trik”.

Warto też pilnować regularności kontroli. Lipidogram zrobiony raz na kilka lat nie pokaże, czy zmiana stylu życia działa, a bez informacji zwrotnej łatwo wrócić do starych nawyków. Jeśli w rodzinie były zawały, udary albo wczesna choroba wieńcowa, częstotliwość badań i zakres profilaktyki dobrze ustalić z lekarzem, bo indywidualne ryzyko potrafi znacząco zmieniać zalecenia.

Co warto zapamietać?:

• W Polsce rocznie występuje około 70 tys. zawałów serca, co podkreśla znaczenie profilaktyki chorób układu krążenia.
• Najważniejsze czynniki ryzyka to palenie papierosów, siedzący tryb życia, otyłość oraz wysoki poziom cholesterolu LDL.
• Regularna aktywność fizyczna powinna wynosić 150–300 minut tygodniowo oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie dwa razy w tygodniu.
• Dieta śródziemnomorska, bogata w produkty roślinne, ryby i tłuszcze nienasycone, jest kluczowa dla zdrowia serca.
• Kontrola ciśnienia tętniczego, profilu lipidowego oraz glukozy jest niezbędna dla wczesnego wykrywania problemów sercowo-naczyniowych.